Zbog čega je Vidovdan važan za Bečej

Vidovdan, nacionalni praznik svih Srba, vezuje se za težnju našeg naroda, još od propasti srednjevekovne srpske države, a posebno od XIX veka, da ponovo izdejstvuje svoju nezavisnost. Kosovski ili vidovdanski zavet koji, uz svetosavlje, predstavlja glavnu duhovnu vertikalu srpskog naroda, jeste simbol stradanja za veru i pravdu, borbe i žrtve za ideale, simbol opredeljenja za duhovne, hrišćanske vrednosti. Kosovo, kao centralni događaj srpske istorije, utkano je u književnost, narodnu poeziju, inspiracija je i čest motiv u opusu brojnih istaknutih umetnika, a svetinje na Kosovu i Metohiji nisu samo simbol trajanja i opredmećenje samih korena, već i pokazatelj viševekovne privrženosti srpskog naroda tim korenima. Nećemo pogrešiti ako kažemo da je Kosovski zavet i praznik Vidovdan, duboko ukorenjen u kolektivnoj svesti Srba. U skladu sa tim, važno je istaći da je ovaj praznik izuzeno bitan i za istoriju našeg grada.

Naime, nakon Velike seobe pod vođstvom patrijarha Arsenija Čarnojevića, u krajeve iznad Save i Dunava, Srbi su zahtevali da dobiju zasebnu teritoriju na kojoj bi živeli kao narod čiji je pravni položaj regulisan na osnovu carskih privilegija izdatih od cara Leopolda. Osnivanjem Potisko-Pomoriške vojne granice (1702) zahtevi srpskog naroda su delimično ispunjeni. Kada je granica na pritisak ugarskih feudalaca u doba carice Marije-Terezije definitivno razvojačena novembra 1750. godine, postavilo se pitanje šta dalje činiti da se smiri nezadovoljstvo Srba, koji su u to vreme predstavljali elitni deo austrijske armije.

Potiski krunski privilegovani okrug u suštini je predstavljao oblik lokalne autonomije srpskog naroda. Sa sedištem u Bečeju bio je specifičan oblik regionalne samouprave u državno-političkom sistemu feudalne carevine Habzburga. Privilegija data Srbima u Potisju 28. juna 1751. godine u dvadeset tačaka, obnarodovala je stvaranje Okruga u čiji sastav su ušla sledeća mesta bivše Potiske vojne krajine: Stari Bečej, Bačko Petrovo Selo, Mol, Ada, Senta, Stara Kanjiža, Bačko Gradište, Sentomaš (Srbobran), Turija, Martonoš, Čurug, Gospođinci, Stari i Novi Kovilj. Poslednja četiri mesta su 1769. godine priključena Šajkaškom bataljonu, tako da od tog vremena Potiski distrikt čini deset opština. Bečej kao centar okruga stiče status grada istog datuma kada je proglašena prva privilegija carice Marije Terezije. Bivši Šanac Bečej time dobija i pravo držanja vašara. Smešten u srcu bačke ravnice pored reke, Stari Bečej ubrzo postaje politički, ekonomski, trgovački i kulturni centar, izrastavši u najveće i najznačajnije gradsko naselje Potisja. Znamenita privilegija od 28. juna 1751. godine postavila je temelje budućeg razvoja grada. Njom su precizno izložana prava, povlastice, slobode i obaveze stanovništva okruga.

Stvaranjem Potiskog distrikta sa posebnim statusom sprečeno je inkorponiranje Potisja u sastav ugarskih županija. Okrug je imao samoupravu i bio podređen Komori u Beču. Tako je ispunjen osnovni zahtev Srba krajišnika da i dalje ostanu slobodni ljudi i ne postanu kmetovi ugarskih feudalaca. Po sudbinu Srba najvažnija je prva tačka privilegije koja glasi da okrug nikada neće biti prodan privatnom vlastelinu, već da će večito ostati krunsko dobro. Drugom tačkom se srpskom stanovništvu daje pravo da i dalje obrađuje zemljište koje je koristilo za podmirivanje svojih potreba, a daje mu se i pravo ribolova na Tisi i jezerima. Izuzetno bitna je bila treća tačka privilegije koja je glasila da se bez odobrenja opštine nijedan stranac ne može naseliti na njenom području ili uzeti zemlju u zakup. Četvrtom tačkom se stanovništvu Distrikta dozvoljava da svake godine bira svog kneza između trojice viđenih Srba. Petom tačkom se ustanovljuje vrhovna vlast Okruga – gospodski stol, koji čine dvanaest senatora i kapetan distrikta. Pomenuti senatori vodili su blagajnu i ekonomiju distrikta, dok je jedan od njih bio zadužen i za nadzor nad krčmama na području Potiskog okruga. Šestom tačkom senatorima se daje pravo da vode građanske parnice između stanovnika okruga. Senatori imaju pravo da osude i kazne zločince na svom području. Takođe, to je značilo da županijske vlasti nisu imale pravo da na području Potiskog okruga direktno sude, već su pod predsedništvom komorskog administratora ili županijskog fiskala, sudili senatori. Sedmom tačkom se naglašava potreba podizanja tamnice u Bečeju, koja će biti podignuta o trošku okruga. Distrikt je bio dužan da angažuje jednog notara i čuvare zatvora i da im izdaje platu. Osma tačka govori o dužnosti senatora da pravedno razrezuju porez na stanovništvo od točarine i drugih prihoda i da rukuju celokupnim ekonomatom Potiskog okruga. Devetom tačkom se uređuju obaveze okružnog gospodskog stola prema siročićima. Svakom siročetu se morao postaviti tutor, koji je morao svake godine položiti račune o vođenju imanja. Ista tačka propisuje da ako neki Srbin umre bez dece ili bliskog roda, njegovo imanje treba da pripadne mesnoj crkvi. Desetom tačkom Potiskom privilegovanom okrugu se preko ugarske dvorske kancelarije dodeljuje službeni pečat. Jedanaestom tačkom uređuje se prevoz preko Tise kod Bečeja i Kanjiže pod nadzorom županijskog poverenika. Dvanaestom tačkom se Potiskom okrugu dozvoljava da ima svoju meru za zemlju i da porez prikupljaju vlastelini i predaju ga županiji. Tako je uvedena posebna mera za zemlju – distriktski lanac, površina zemlje od 2200 kvadratnih hvati Ovim ekonomskim merama carica Marija Terezija nastojala je da se uvećaju oranične površine u Potisju. Trinaestom tačkom propisuje se šta su stanovnici okruga dužni davati vlastelinstvu i koliku količinu. Dok su u Ugarskoj kmetovi morali crkvi davati desetak a deveti deo roda vlastelinu, stanovnici Potiskog okruga su bili dužni da daju osminu i to samo od žita, raži, ječma, prosa i grožđa, dok nisu bili dužni da daju namet od kukuruza, sirka, lana, kudelje i ostalih kultura. Četrnaestom tačkom privilegije Srbi se oslobađaju kuluka. Petnaestom tačkom određuju se prihodi od prevoza preko Tise i pašarine koji će se plaćati za stranu stoku na području okruga. Šesnaestom tačkom dozvoljava se preko cele godine točenje vina, rakije i piva. Sedamnaesta tačka privilegije izuzetno je bitna za srpsku Crkvu na teritoriji Potiskog distrikta. Njome se zajamčuje sloboda vere i praznovanje verskih praznika po julijanskom kalendaru. Sveštenici sa njihovim zemljama proglašuju se za nepovredive i njihove povlastice ostaju večito na snazi. Osamnaestom tačkom Bečej, Senta i Kanjiža se proglašuju za trgovišta sa pravom održavanja godišnjih vašara i nedeljnih pijaca. Devetnaestom tačkom se uvodi porez na zemlju. U zamenu za sva podarena prava svaka opština u okrugu plaćaće porez na zemlju. Dvadesetom, poslednjom tačkom, Marija Terezija utvrđuje obavezu stanovnika Distrikta da se u slučaju rata sa Turcima dobrovoljno dignu na oružje. U vreme trajanja ratnih sukoba biće oslobođeni svih poreza i drugih dažbina.

Vest o proglašenju Potiskog privilegovanog okruga brzo je obišla Bačku i Banat. Kao posledica toga se od 1751. godine do 70-ih godina XVIII veka u distrikt slivaju mase Srba iz bližih i daljih mesta, koje su starosedeoci rado primali. Većina pridošlica u Bečej poticala je iz Doroslova, Kucure, Stapara i Sentomaša (Srbobrana). Pridošlice u Bečej su nova prezimena dobile po nazivima mesta iz kojih su došli. Srbi koji su stigli iz Doroslova postaju Doroslovački, iz Kucure se prezivaju Kucurski, iz Stapara postaju Staparski, iz Sentomaša Sentomaški, iz Mola Moholac. Pojedine stare graničarske porodice su prezimena dobile i po činu koji je njihov predak imao u austrijskoj vojsci. Tako su nastala prezimena Barjaktarov, Hadnađev i Stražmešterov. Potomci ovih i danas žive u Bečeju.